Thonny M. Krey: Kunst uit een andere wereld, een inleiding

(Door: I. Dewitte, Universiteit van Gent, België), 1 mei 2002

Een kennismaking met niet-westerse kunst, een kunst die veelzijdig en gevarieerd kan zijn.

Niet-westerse of etnische kunst heeft een grote aantrekkingskracht op ons door een stuk onbekendheid en mystiek. Deze onbekendheid is vaak niet gewenst; zo houden we de wereld waarin wij leven immers op enige afstand. De wereld van de kunst is echter letterlijk wereldomvattend. Een kennismaking met niet-westerse kunst is een stap tot relativering. Achter deze kunst gaan mensen, culturen, ideeën en visies schuil. Sommige van deze structuren zijn ons bekend. Andere structuren zijn dat niet; ze bevatten soms verrassende elementen. Het maken van kunst en objecten is een universele activiteit, maar de context waarin dit gebeurt, zoals religie, wereldbeeld, sociale structuren en economische verhoudingen leiden tot zeer verschillende resultaten.

Inzicht krijgen in etnische kunst is vaak moeilijk: los van de kunst zelf zijn er ook verschillende kunstklimaten die het beeld van de kunst bepalen, zoals musea, kunstgalerijen, kunstcritici en verzamelaars. Sociale, economische en politieke factoren spelen daarbij een rol evenals het feit dat de westerse cultuur in artistiek opzicht vaak als norm wordt gesteld. Gelukkig is er in dit tijdperk, na veel onbegrip in de voorgaande periode, een heuse interesse voor etnische kunst. Eén van de aanleidingen voor deze groeiende belangstelling is de grotere mobiliteit van de mensen: we reizen veel en komen in aanraking met de kunst en het dagelijks leven van mensen uit andere culturen. Ook de komst van mensen uit een andere cultuur in onze samenleving stimuleert de interesse.

Bij de beoordeling van niet-westerse kunst wordt nog zelden de kwaliteit van het kunstwerk als uitgangspunt genomen. De kunstenaar is immers niet van hier: voor de kunst van de buitenstaander gelden andere normen .

Hoe kunnen we de kunst van de heer Krey omschrijven, een kunst waarin gebruik gemaakt wordt van elementen uit zijn eigen cultuur die hij op eigenzinnige wijze combineert met elementen uit andere culturen? Voor we zijn kunst kunnen beschrijven, is het nodig om enige achtergrondinformatie te geven over de cultuur, de geografische ligging en de maatschappelijke vormen van de streek van waar de kunstenaar afkomstig is.

Een situatieschets

De heer Thonny Krey is geboren op het eiland Biak, een eiland in de Geelvinkbaai, die wordt gevormd door de kuststreek en de eilanden in de baai, gelegen in Noord West Nieuw-Guinea. De huidige benaming van de Geelvinkbaai, 'Cenderawasih', betekent 'paradijsvogel'. Het gaat hier over een geografisch geheel dat overeenkomt met de zone van produktie van 'korwars'.

In de Geelvinkbaai is er reeds lang intensief contant tussen verschillende groepen van volkeren. De inwoners van Biak hebben daarin een dominante rol gespeeld, zodat we op verschillende eilanden buiten de Geelvinkbaai gelijkenissen vinden met hun cultuur en kunst. Zij namen ook deel aan commerciële netwerken met de oostelijke streken van Indonesië. Het geheel van deze contacten zijn de oorsprong van de introductie van metaal, stoffen (rode en blauwe katoenen) en porselein in het dagelijkse en ceremoniële leven in de Geelvinkbaai.

De eerder genoemde 'korwarfiguren', vormen een belangrijk onderdeel in de religie en het dagelijks leven van de etnische volkeren in de Geelvinkbaai. Het woord 'korwar' betekent 'geest'. De figuren worden gemaakt bij het overlijden van mensen en worden gebruikt om in communicatie te treden met de geest van de overledene, dit vooral voor bescherming en raadgevingen. 'Korwars' zelf zijn schedelschrijnen die de schedels bevatten van overleden voorouders, en waren alleen voorbestemd voor belangrijke mensen van de samenleving. Het houten omhulsel rond de schedel wordt gebruikt als 'piëdestal'. Het maken van 'korwars' was werk voor specialisten, die niet alleen houtbewerkers waren maar ook priesters of shamans, 'mon' genoemd, die een belangrijke rol speelden als tussenpersoon bij leven en dood.

Deze schedelschrijnen zijn de voorlopers van volledige houten- en ingekerfde 'korwarfiguren'. Deze voorouderfiguren zijn het 'leidmotief' in de kunst van de Geelvinkbaai. De voorouders zijn meestal zittend of staand uitgebeeld. Typisch is de ornamentiek van in ajour uitgewerkte of beschilderde curven, spiralen en ranken waarin het beeld van de slang wordt opgeroepen. De slang vervult een belangrijke rol in de mentale wereld, de religie, de mythen en de kunst van de volken in de Geelvinkbaai. Ze is niet alleen terug te vinden op de 'korwarfiguren', maar ook op alle soorten houtwerk zoals peddels, kano's, objecten voor dagelijks gebruik en ook tatoeages op armen en borst. De 'korwar' is zo typisch voor Noord West Nieuw Guinea dat men voor de kunst van dit gebied de term korwar-stijl gebruikt .

Kleur is één van de meest belangrijke aspecten in de kunst van Nieuw Guinea. Een voorwerp komt tot leven door het aanbrengen van kleur. Als de ceremonie waarin de figuur is beschilderd voorbij is, wordt de kleur over het algemeen afgewassen of overschilderd met een donkere kleur. Er is nog weinig studie gedaan over de betekenis van kleur in de kunst van Nieuw Guinea. Wel is aangetoond dat de kunstenaar een belangrijke rol speelt in de sociale entiteit van Nieuw Guinea. Ook hier staat het onderzoek nog in de kinderschoenen, mede doordat kunstenaars hun naam niet aanbrengen en door het gebrek aan geschreven informatie over kunstenaars, de stijlen en kunstateliers.

De doeleinden van de etnische kunsthistorie is in veel opzichten anders dan die van de westerse kunstgeschiedenis en kunstbeschouwing. In menig opzicht is de kunst der etnische volken met de westerse eenvoudig onvergelijkbaar, zoals een pad door de rimboe niet te vergelijken is met een autosnelweg. Het gaat bij etnische kunst immers ook over innerlijke psychologische waarden; de waarden die de etnische kunstenaar nastreeft. Deze waarden zijn verschillend van de waarden van waaruit de westerse kunstenaar werkt. Stilistische parallellen zijn een belangrijke aanwijzing voor cultuursamenhang, cultuurcontact, infiltraties, immigraties in de etnische kunst. In deze kunst gaan dan ook vaak problemen met een geschiedkundig karakter schuil. Daarom heeft het kunstonderzoek een nauw verband met het onderzoek van het civilisatieproces van de mensheid en de geestelijke cultuur van de natuurvolken.

De kunstenaar en zijn werk

De genoemde stilistische parallellen, zijn heel toepasselijk op de kunstenaar Thonny Krey, die we hier bespreken. Krey is een kunstenaar die werkt voor opdrachtgevers zoals de overheid en de kerk. Alhoewel hij geen kunstopleiding heeft gehad, getuigen zijn werken van een grote originaliteit.
In sommige van deze werken is de invloed van zijn opdrachtgevers te merken, zoals deze waarin hij een kruisbeeld gebruikt welke een typische westerse kerkelijke invloed is. Toch vermengt hij deze met de curvi-lineaire ornamentiek afkomstig uit zijn eigen cultuur. Deze elementen vindt men terug op de 'korwarfiguren', de eerder genoemde voorouderfiguren. Deze figuren worden volledig in deze functie gebruikt: het zijn geen alledaagse gebruiksvoorwerpen, maar behoren tot de sacrale wereld met al zijn ambiguïteiten en gevaarlijke aspecten. Kleine korwars en de ornamentiek die men erop terugvindt, worden op veel andere objecten gebruikt met als doel de overlevenden in contact te houden met hun voorouders. Kunstenaar Krey gebruikt de figuren bijvoorbeeld op hemden en t-shirts. Krey gebruikt ook verschillende motieven uit andere culturen naast die van zijn eigen cultuur. Zo zien we in één van zijn werken de voorstelling van een vogel afkomstig van de Indonesische eilanden, hetgeen verwijst naar de vroegere ruilhandel met deze streken van pluimen van de paradijsvogel. Vogels zijn veel voorkomende figuren in de kunst van Papua Nieuw Guinea De paradijsvogel is overigens het symbool van huidig Papua Barat en wordt 'Cenderawasih' genoemd.

Enkele voorbeelden van andere elementen zijn:

De in verticale lijnen ingebrachte motieven die sterk doen denken aan de ingewikkelde geornamenteerde verticale boorden op de voor- en achtergevel van de sacrale mannenhuizen op de Yama-eilanden. Deze mannenhuizen zijn meestal cultushuizen gelegen in het centrum van het dorp of op een belangrijke plaats en distantiëren zich door hun grootte, of kunstvolle uitwerking, van de andere woningen.
De draak in één van zijn werken, lijkt zeer sterk op deze van de Dayak uit Borneo, in het midden van de Indonesische archipel. Bij de Dayak wordt de draak 'aso' genoemd en stelt een mythisch dier voor.

Men kan concluderen dat het hoofdmotief in zijn werk de weerspiegeling is van een eigen cultuur die een voorbeeld is van het overeind blijven van een traditie, al of niet geschonden. Krey combineert op eigenzinnige manier een traditie met invloeden uit andere culturen, welke uitmondt in een kleurrijk exotisch ontwerp.

Naast het maken van de kunst zelf, wil Krey de kunst gebruiken voor diverse producten en toepassingen. Het is de bedoeling om deze producten vervolgens te commercialiseren. De cultuur, de traditie, de geschiedenis zal daarbij nooit uit het oog worden verloren. Deze commercialisering heeft tot doel het helpen van mensen, ze een mogelijkheid geven deel uit te maken van de wereldeconomie en van de mondiale cultuur, zonder verlies van eigenwaarde. De kunst moet voor de kunstenaar evenwaardig blijven aan de kunst die een traditionele functie vervult.

Besluit

De vraag blijft wel hoe je de waarde beoordeelt van kunst van makers met verschillende culturele achtergronden. Bestaat universele kunst, of ontstaat er een nieuwe kunstvorm in een samenleving die steeds gemengder wordt? Ook in hechte, traditionele samenlevingen is er op het gebied van kunst onderlinge differentiatie, en zijn stilistische en inhoudelijke ontwikkeling en erkenning van individuele capaciteiten aanwezig. Samenlevingen, waaronder ook die van kunstenaar Krey, veranderen door economische, politieke en maatschappelijke ontwikkelingen, en daarmee wordt ook de kunst beïnvloed. De circuits waarin kunst een rol speelt, bestaande uit makers, gebruikers en beoordeelaars, zijn zeer uiteenlopend van samenstelling en karakter. Bij elk kunstklimaat spelen vervolgens dezelfde factoren steeds weer een rol: de betekenis van de commercie, de wisselwerking met de westerse cultuur en de verhouding tussen kunstenaar en publiek. Kunst zelf is een universeel menselijke activiteit met talloze onderlinge gelijkenissen en, mede door de genoemde dynamiek, met evenveel verschillen.

Blijft de traditionele praktijk bestaan naast vercommercialiseerde vormen daarvan?
Het karakter van een levende traditie houdt in dat er tegelijkertijd aanwijsbare elementen zijn van de moderne samenleving, van confrontatie met hedendaagse denkbeelden, maar ook respect voor zijn eigen geschiedenis. Etnische kunst was vroeger verbonden aan een gebruiksvoorwerp, of had een duidelijk omschreven religieuze of sociale functie. De kunst die nu gemaakt wordt, is veeleer kunst om verkocht te worden en heeft te maken met een nieuw koperspubliek: de westerse toerist of kunstverzamelaar. Er ontstaan dus geheel nieuwe werken die deze exotische wereld symboliseren, zoals de werken van de heer Krey, die zowel zijn eigen cultuur als deze van anderen toepast op de traditionele wijze èn op alledaagse voorwerpen, zoals textiel. De kleurrijke en levendige motieven die hij gebruikt, kunnen op kinderkledij worden toegepast, maar er zijn in de textielindustrie nog veel meer mogelijkheden voor het aanbrengen van de originele tekeningen, zoals op bedtextiel, kussenslopen, tapijten en gordijnen en een gestileerde vorm van de elementen kan men gebruiken op douchegordijnen, badkamertegels of zelfs tegels voor in de keuken.

Er is dus ruimte voor een individuele inbreng, voor het experiment en het uitdrukken van eigen visies en een eigen wereldbeeld. Het is aan ons om de eigenheid van een kunst, maar ook de variatie daarvan, te waarderen.

Dit artikel kwam tot stand m.m.v. dr. P. van der Zee (Universiteit van Gent) en drs. W.L. Bronsgeest (SDSP).
Bewerking t.b.v. publicatie: SDSP (04-2002)

Auteurs
Mw. I. Dewitte is studente aan de Universiteit van Gent, Belgie. Haar begeleider is Mw. dr. P. van der Zee (Universiteit van Gent).

Drs. W.L. Bronsgeest is als vrijwilliger werkzaam als voorzitter van de Stichting Duurzame Samenleving Papua Barat (SDSP) en is tevens werzaam als manager bij het Ministerie van Financien.

Bron
Basismateriaal: voorpublicatie verzamelde werken Thonny M. Krey 'In Karerin' (SDSP 2002)